معاینات پزشکی نوزاد پس از تولد

معاینات پزشکی نوزاد
معاینات پزشکی نوزاد پس از تولد
برای تشخیص به‌موقع نارسایی‌های احتمالی نوزاد و درمان سریع آن‌ها، آزمایش‌هایی وجود دارد که بعد از تولد انجام می‌گیرند. علاوه بر این آزمایش‌ها، برای جلوگیری از بیماری‌ها، به نوزاد واکسن هایی هم تزریق می‌کنند.
آزمایش آپگار
آزمایش آپگار توسط خانم دکتر ویرجینیا آپگار پیشنهاد شده و برای تشخیص بیماری‌ها و اختلالات ارثی به کار می‌رود. آزمایش، در پنج دقیقه اول پس از تولد انجام می‌گیرد و در صورت مشاهده نارسایی، مسئولین بیمارستان را در انجام مراقبت‌های لازم و رفع آن یاری می‌کند.
اگر نوزاد در این آزمایش نمره کمی بگیرد، به مراقبت پزشکی نیاز دارد، ولی نمره بالا نیازی به کمک پزشکی ندارد. اگر در این ارزیابی، برای هر یک از پارامترها و صفات رنگ پوست، سرعت تنفس، ضربان قلب، تونوس عضلانی (کشیدگی طبیعی عضله) و رفلکس‌های عمومی حداکثر 2 نمره و جمعاً 10 نمره بگیرد، از سلامت کامل برخوردار است. نمره پایین، حدود 4 یا 5 نشان می‌دهد که بعضی از سیستم‌های فوق دارای نارسایی است و در دقیقه اول کار خود را به خوبی انجام نمی‌دهند. نوزادانی از این آزمایش نمره 10 می‌گیرند که بدنشان صورتی رنگ و تنفس و ضربان قلبشان تند و سریع است، آن‌ها صدای گریه بلند و تونوس عضلانی خوبی دارند.
معمولاً نمره بیشتر نوزادان سالم و نرمال به نمره کامل یعنی 10 نمی‌رسد. داشتن دست و پای کبود برای نوزاد در چند دقیقه اول امری عادی است، زیرا سیستم گردش خون برای سازش با شرایط جدید به چند دقیقه وقت نیاز دارد. ولی به خاطر این کبودی، نوزاد یک نمره از دست می‌دهد.
هم‌چنین بعضی از نوزادان پس از تولد آرام هستند و چون گریه نمی‌کنند، نمره‌ای نمی‌گیرند. از دست‌دادن این نمره برای نوزاد نباید یک مشکل به حساب آید، زیرا حالت هشیاری آرام برای نوزاد از گریه بلند مطلوب‌تر است. به علت این نارسایی‌ها در آزمایش آپگار، توصیه می‌کنند که نمره به‌دست آمده به والدین گزارش نشود. نمره پایین ممکن است والدین را بی‌جهت نسبت به سلامت نوزاد خود نگران کند. در صورت اصرار والدین، ضمن گزارش نمره، باید معنی واقعی این نمره را نیز برای آن‌ها توضیح داد. در هر حال اگر نوزاد دارای تنفس عادی، رنگ لب و پوست صورتی باشد، نباید نسبت به سلامتی او نگران بود.

پماد چشم
پماد اریترومایسین، آنتی‌بیوتیکی است که پس از تولد برای از بین بردن آلودگی احتمالی و جلوگیری از عفونت، در چشم نوزادان می‌مالند. این پماد برای نوزاد خطری ندارد، ولی چون در ساعت اول بعد از تولد، برای ایجاد پیوستگی بهتر است نوزاد با چشمان باز صورت مادر را ببیند، می‌توان از پرستار خواست تا مالیدن پماد را یک تا دو ساعت به تعویق اندازد.

آزمایش های خون
در چند روز اول پس از تولد، برای تشخیص بعضی از اختلالات ژنتیکی و مادرزادی، چند قطره از خون نوزاد را می‌گیرند. یکی از این اختلالات، فنیل‌کِتونوری، بیماری نادری است که تقریباً یک مورد در بین 15000 نوزاد وجود دارد. این بیماری اگر به موقع شناخته و درمان نشود، به صدمات مغزی می‌انجامد، ولی تشخیص و درمان کامل آن می‌تواند نوزاد را به حالت عادی برگرداند.
آزمایش دیگر، تشخیص هیپوتیروئیدیسم است که یک مورد در بین 5000 تولد دیده شده است. علت این اختلال، تنبلی غده تیروئید است و عدم تشخیص و درمان به موقع آن ممکن است به عقب‌افتادگی ذهنی منجر شود. درمان هر چه سریع‌تر باشد، نتیجه بهتر خواهد بود.
گالاکتوزمی، نارسایی مادرزادی دیگری است که یک نوزاد از هر 60000 نوزاد، به آن مبتلا می‌شود. عامل این اختلال، کمبود آنزیمی است که در سوخت و ساز گالاکتوز دخالت دارد و آن را به گلوکز تبدیل می‌کند. کمبود این آنزیم، باعث انباشته شدن مواد مضری در خون نوزاد می‌شود که به بافت لطمه می‌زند. این بیماری نیز مانند فنیل کتونوری، با رژیم غذایی مخصوص قابل درمان است. درمان به موقع بیماری‌های فوق، برای والدین و نوزاد جنبه حیاتی دارد. سهل‌انگاری در انجام این آزمایش‌ها و تأخیر در تشخیص آن‌ها، بعضی از اندام‌های مهم بدن را به خطر می‌اندازد. در بعضی کشورها، انجام این آزمایش‌ها در دوره نوزادی طبق قانون، اجباری است.

ویتامین K
پس از تولد معمولاً یک آمپول ویتامین K به نوزاد تزریق می‌کنند. این ویتامین برای انعقاد خون لازم است و بسیاری از نوزادان دچار کمبود آن هستند. تزریق ویتامین K، خطر خون‌ریزی را از بین می‌برد. تزریق این ویتامین را نیز می‌توان مثل پماد اریترومایسین تا برقراری پیوستگی بین والدین و نوزاد به تعویق انداخت.

یرقان نوزاد
این بیماری رایج، ناشی از یک اختلال فیزیولوژیکی است و باعث نگرانی والدین می‌شود. یرقان به دو شکل نرمال و غیرنرمال به‌وجود می‌آید. بسیاری از نوزادان در معرض ابتلا به یرقان نرمال یا یرقان فیزیولوژیک هستند، که 3 تا 4 روز بعد از زایمان به آن دچار می‌شوند. این یرقان ناشی از عدم رشد یا تکامل کبد است. تعداد گلبول‌های قرمز خون هنگام تولد بیش از حد لازم است که زیادی آن تجزیه و به رنگیزه زردی به نام «بیلی روبین» تبدیل می‌شود. کبد ضعیف یا نارس نوزاد نمی‌تواند از عهده تجزیه این ماده زرد رنگ برآید. بنابراین، بیلی روبین در زیر پوست جمع می‌شود و آن را زرد رنگ نشان می‌دهد. این یرقان پس از یک یا دو هفته به‌تدریج از بین می‌رود و به نوزاد لطمه‌ای نمی‌زند و طبق نظر بیشتر پزشکان عقب‌افتادگی ذهنی به‌وجود نمی‌آورد.
نوع دوم این بیماری، یرقان غیرنرمال است که در اثر ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد، یا به‌وسیله عفونت به‌وجود می‌آید. در یک مورد از این بیماری، غلظت بیلی‌روبین به اندازه‌ای می‌رسد که برای مغز خطرناک است. عامل این یرقان، معمولاً ناسازگاری گروه خونی است. این یرقان هم به‌ندرت تولید اشکال می‌کند، مگر در نوزاد نارس و بیمار که نسبت به آن آسیب‌پذیرتر است. معمولاً پزشک، والدین را از وجود یرقان باخبر می‌کند و نوع آن را مشخص می‌نماید. اگر نوزاد دارای زردی غیرعادی باشد، برای معالجه آن نور درمانی یا فتوتراپی را تجویز می‌کنند. نوزاد را در زیر نور فلورسنت می‌خوابانند و این نور، بیلی روبین موجود در پوست را تجزیه می‌کند و دفع آن را توسط کلیه آسان می‌سازد. یرقان ممکن است در اثر سوء تغذیه یا از دست دادن آب بدن نوزاد وخیم شود. تجربه نشان می‌دهد که والدین نسبت به این بیماری فیزیولوژیک رایج حساس هستند و اظهار نظر غیر واقعی و نگران‌کننده اطرافیان، آن‌ها را ناراحت می‌کند. برای رفع نگرانی، باید با پزشک مشورت کرد و نسبت به درمان آن کوشید.

معاینات دوره‌ای نوزاد
برنامه مراقبت‌های پزشکی نوزاد برای اطمینان از سلامت او، شامل معاینات دوره‌ای است که از بدو تولد آغاز می‌شود و مدت یک تا دو هفته‌ای ادامه می‌یابد. این معاینات، سپس به‌طور ماهانه یا دو ماهانه تا 6 ماه انجام می‌گیرد. این برنامه، سه موضوع را مورد توجه قرار می‌دهد:
1) به سؤالات والدین درباره نوزاد پاسخ می‌دهد.
2) وضع رشد و تکامل طبیعی نوزاد را بررسی می‌کند.
3) روند رشد و تکامل نوزاد را در دوره نوزادی و دوره‌های بعد بررسی و پیش‌بینی می‌نماید.
در شروع آزمایش، پزشک اطفال با یک نظر اجمالی به نوزاد و مشاهده رنگ پوست، فعالیت، وضع تنفس و هوشیاری، وضع عمومی نوزاد را ارزیابی می‌کند.
نکات مهم دیگر در این معاینه، بررسی علائم احتمالی زودرسی یا طبیعی بودن نوزاد است. معاینه سر نوزاد برای پی بردن به تغییر شکل غیرعادی هنگام زایمان، شکستگی جمجمه، خونریزی زیر پوست و هم‌چنین بررسی نقاط نرم روی جمجمه در این مرحله انجام می‌گیرد.
سپس محیط دور سر تعیین و تناسب آن با وزن و قد نوزاد مقایسه می‌شود. در این اندازه‌گیری، پزشک معلوم می‌کند که محیط سر نوزاد عادی، کوچک‌تر یا بزرگ‌تر از حد طبیعی است.
چشم نوزاد، هشیاری و وجود مویرگ‌های خونی در سفیدی چشم نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. این مویرگ‌های قرمز، پس از چند هفته از بین می‌روند.
بینی و شکل آن، باز بودن راه بینی و راه تنفس برای عبور هوا، داخل دهان نوزاد و سقف دهان نیز بررسی می‌شوند.
پزشک سپس گوش‌های نوزاد و گوش بیرونی را معاینه می‌کند و از باز بودن سوراخ گوش اطمینان می‌یابد. گاهی روی لاله گوش، گونه‌ها و پوست سر و صورت لکه‌های قرمز رنگی دیده می‌شود.
مرحله بعد، معاینه گردن و غده تیروئید و محل قرار گرفتن و اندازه این غده است. این غده نباید رشد غیرعادی داشته باشد.
پزشک برای اطمینان از سالم بودن استخوان ترقوه یا شکستگی آن در اثر فشار زایمان، آن را آزمایش می‌کند و به صدای قلب نوزاد و ضربان آن گوش می‌دهد تا به سرعت ضربان و صدای عادی یا غیرعادی در آن پی ببرد. آن‌گاه، ریه‌های نوزاد و وضع تنفس و رسیدن هوا به ریه‌ها آزمایش می‌شود.
برای معاینه شکم نوزاد، پزشک ابتدا آن را به نرمی ماساژ می‌دهد، تا عضلات آن شل شود. سپس با فشار ملایم روی شکم، به محل و اندازه کبد، طحال و کلیه‌ها پی می‌برد. در این معاینه، وجود غده یا رشد غیرعادی داخل شکم بررسی می‌شود.
ناف نوزاد و تکامل آلت تناسلی نوزاد نیز باید در این مرحله معاینه شوند. زخم ناف باید ترمیم شده باشد. در نوزاد پسر، معمولاً مقدار زیادی آب در کیسه بیضه جمع می‌شود و بیضه‌ها را متورم جلوه می‌دهد. در دختران، معمولاً ترشحات سفید یا خونی رنگ وجود دارد که ناشی از تأثیر هورمون‌های زنانگی است که نزدیک به زمان تولد، در خون نوزاد وارد شده است. مقعد نوزاد، محل و گرفتگی احتمالی آن، لگن و مفاصل ران و هر گونه دررفتگی در این مفاصل، مورد معاینه قرار می‌گیرد. هنگام معاینه لگن و مفاصل ران، پزشک ممکن است به شریان‌های ران نیز توجه نماید. این شریان‌ها، رگ‌هایی هستند که در سرتاسر ران ادامه دارند و معاینه ضربان آن‌ها، باز بودن یا انسداد آن‌ها را نشان می‌دهد. ران و ساق پاهای نوزاد از نظر شکل بررسی می‌شوند. در ساق پا و پاها، قوس یا خمیدگی مختصری وجود دارد که یادگار وضعیت جنین در رحم مادر است.
از آزمایش‌های مهم دیگر، معاینه سیستم عصبی، رفلکس‌ها، قدرت گردن در نگه‌داری و کنترل سر و میزان هشیاری نوزاد است.
پس از این معاینات، پزشک، پرونده زایمان را مطالعه می‌کند و از چگونگی تولد نوزاد و حوادث احتمالی آن آگاه می‌شود و در صورت نیاز، به درمان و مراقبت از آن‌ها می‌پردازد.
خون نوزاد را نیز برای مقایسه با گروه خونی مادر آزمایش می‌کنند تا در صورت ناسازگاری گروه خونی، اقدام لازم به عمل آید.
این معاینات دوره‌ای، والدین را از وضع عمومی نوزاد آگاه می‌سازد و به آن‌ها کمک می‌کند تا در صورت وجود نارسایی، نسبت به درمان و اصلاح به موقع آن اقدام کنند. در دوره نوزادی، این معاینات دقیق که مستلزم وقت و هزینه است، پزشک را با وضع نوزاد بهتر آشنا می‌کند. توصیه می‌شود که این معاینات را طبق برنامه و در صورت امکان نزد پزشک اول نوزاد که آشنایی بیشتری با او دارد، انجام دهید.