برنامه شیردهی در شبانه روز

برنامه شیردهی در شبانه روز
دو برنامه برای شیردادن
شیر مادر هضم آسانی دارد و زمان و برنامه مشخصی برای تغذیه شیرخوار نمی‌توان ارائه کرد. این واقعیت طبیعی است که وقتی شکم شیرخوار به‌طور مرتب پر باشد و پستان‌ها پی‌درپی تخلیه شوند، از بسیاری مشکلات شیردهی پیش‌گیری می‌شود. هیچ جدول زمانی نمی‌تواند مشخص کننده زمان شیردهی باشد. برخی کودکان زودتر از 2 ساعت یک بار و برخی دیگر فواصل زمانی طولانی‌تر نیاز به تغذیه دارند.
آن‌چه مسلم است اگر کودک از نظر افزایش وزن مشکلی نداشته باشد، مادر می‌تواند بعد از حدود 20 دقیقه، عمل شیردادن را قطع کند و مطمئن باشد که کودک گرسنه نخواهد ماند.
در مورد کودکانی که بعد از خوردن چند دقیقه شیر تمایل به خوابیدن پیدا می‌کنند و مادر مطمئن است که هنوز کودک سیر نشده است توصیه می‌شود که با عوض کردن پستان و یا گرفتن آروغ و نیز تعویض پوشک کودک را بیدار نگه داشته تا به شیرخوردن ادامه دهد. البته میزان خیس و کثیف شدن پوشک کودک معیار خوبی برای میزان سیر شدن کودک خواهد بود.
در مورد بچه‌ای که فقط مدت کوتاهی شیر می‌خورد بهتر است سعی شود در فواصل زمانی کوتاه‌تر یا به‌طور مکرر و پی‌درپی به او شیر داد.
یکی از معیارهای مهم در میزان کافی بودن شیر مادر جدول رشد کودک است. هر کودک شیرخوار ماهانه حدوداً بین 500 الی 600 گرم وزن اضافه می‌کند که نشان دهنده سلامت کودک و کافی بودن شیر مادر است. البته کودک در 2 هفته اول تولد وزن کم می‌کند.
معیار دیگر در کافی بودن شیر مادر تعداد پوشک خیلی خیس کودک در شبانه‌روز است که بین 6 تا 8 عدد مناسب است. کودک برای 6 هفته اول معمولاً 2 تا 5 بار مدفوع در طول روز خواهد داشت.
در این گفتار دو دستورالعمل با تفاوت در «میزان شیردهی» و «تعداد دفعات شیر دادن»، ارائه شده است که مادران می‌توانند با توجه به شناخت‌شان از نحوه تغذیه کودک خود، از هر کدام از روش‌های زیر استفاده کنند.

زمان‌بندی پیشنهادی زمان شیردهی
در رعایت این ساعات نباید پافشاری کرد. نوزاد خود به‌طور غریزی از سیستم تنظیم‌کننده خودکار برخوردار است و می‌داند کی و چه‌قدر باید بخورد.
2-1 هفته اول: 7 وعده، در ساعات: 6-9 -12- 15-18-21-24.
ماه دوم تا سوم: 5 تا 6 وعده، در ساعات: 6- 30 / 9-13- 30 / 16- 20- 30 / 20- 30 / 23.
ماه سوم تا پنجم: 4 تا 5 وعده، در ساعات: 6 -10-14-18-22.
بعد از 6 ماهگی: 4 وعده، در ساعات: 8-12-16-20.

مدت زمان شیر خوردن

10- 15 دقیقه از هر پستان – مجموعاً 20-30 دقیقه
بعد از این مدت کودک با نوک سینه در حال بازی است.

رشد طبیعی و متوسط وزن کودک
سه ماهه اول: 25- 30 گرم در روز
سه ماهه دوم: 20- 25 گرم در روز
سه ماهه سوم: 10- 20 گرم در روز

برنامه دوم
مادران شیرده گاهی به این نکته پی می‌برند که تعیین برنامه ساعتی برای شیر دادن به نوزاد نقشی ندارد. بهترین برنامه تغذیه توجه به اشتهای نوزاد و میل او به شیر خوردن است. مادر برای شیر دادن به نوزاد باید منتظر مشاهده علائمی از سوی نوزاد باشد و به عقربه‌های ساعت توجهی نداشته باشد. از این رو، وقتی صحبت از تغذیه با شیر مادر است، جا دارد در عوض برنامه، از واژه هماهنگی یا هارمونی استفاده شود.
مادر باید بداند که برای ترشح هورمون مولد شیر، تعداد دفعات تغذیه مهم‌تر از مدت شیر خوردن نوزاد است. نحوه شیر خوردن بیشتر نوزادان، به‌ویژه در چند روز اول پس از تولد متفاوت است. شیر خوردن این نوزادان گاهی با فاصله و در چندین نوبت صورت می‌گیرد و گاهی طولانی است و حتی یک ساعت طول می‌کشد. نوزاد هنگام شیر خوردن بیشتر اوقات به خواب می‌رود و پس از یک ساعت بیدار می‌شود و شیر خوردن را از سر می‌گیرد. مدت شیر خوردن بستگی به حال نوزاد و نحوه مکیدن پستان دارد. نوزادان باحوصله و خوش سلیقه، به‌آرامی پستان را می‌مکند و ضمن بازی کردن با سینه مادر و نگاه کردن به اطراف، با فاصله شیر می‌خورند. نوزادان کم‌حوصله و پرخور، بی‌توجه به اطراف خود، پستان را می‌گیرند و با میل و اشتها به سرعت تغذیه می‌کنند. اگر نوزاد نحوه گرفتن پستان را به‌طور صحیح یاد بگیرد، مادر برای شیر دادن به او با هر عادتی که داشته باشد، مشکلی نخواهد داشت.
مادران سعی کنند که علائم گرسنگی و سیر شدن را از رفتار نوزاد بخوانند. شیر مادر زودتر از شیر خشک هضم می‌شود، بنابراین نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند، زود به زود احساس گرسنگی می‌کنند و برنامه‌ریزی برای شیر دادن به آن‌ها مشکل‌تر است. سرعت رشد نوزاد نیز خیلی سریع است و گاهی برای به‌دست آوردن نیرو و قوت لازم جهت این رشد سریع، اشتهای زیادی پیدا می‌کند. در این هنگام نوزاد به‌طور پیوسته و تقریباً به مدت یک تا دو روز در همه ساعت‌ها در حال شیرخوردن است. شیر خوردن به این شکل امری طبیعی است. برای این که در دوره رشد سریع، نوزاد غذای کافی دریافت کند و سینه نیز فرصت کافی برای پر شدن داشته باشد، بهتر است در صورت امکان به او شیر خشک هم داد. گاهی نوزاد برای احساس رضایت و آرامش، نه برای رفع گرسنگی، دوست دارد پستان را بگیرد و به‌آرامی آن را بمکد. گاهی نیز برای رفع تشنگی، با این روش، مقداری شیر رقیق می‌نوشد. فاصله شیرخوردن‌های نوزاد در یک تا دو ماه اول حدود 2 تا 3 ساعت است.
واژه هارمونی که معادل فارسی آن هماهنگی است، به معنی توافق در احساس، اندیشه، عمل و سازگاری می‌باشد. به کار بردن واژه هماهنگی برای شیردادن به نوزاد، مناسب‌تر از کلمه برنامه است. هماهنگی، واژه‌ای قابل انعطاف و بااحساس و برنامه، واژه‌ای خشک و بی‌روح است. هماهنگی در شیردادن به نوزاد، به این معنی است که مادر با خواسته‌ها و توقعات نوزاد راه می‌آید و با ایجاد اعتماد در نوزاد به جایی می‌رسد که نوزاد را با خود همراه و موافق می‌سازد. رسیدن به این توافق و هماهنگی احساس خوبی به مادر می‌دهد و از سلامت برنامه تغذیه اطمینان حاصل می‌کند.
دلایل علمی و امتیازات زیادی برای تغذیه نوزاد در نوبت‌های متعدد با فاصله‌های کم وجود دارد. هورمون پرولاکتین، نیمه عمر کوتاهی دارد. در مورد نیمه عمر باید گفت هر ماده‌ای که وارد خون می‌شود، با سرعت معینی از بین می‌رود. مدت زمانی که لازم است تا مقدار هر ماده به نصف مقدار اولیه‌اش برسد، نیمه عمر آن ماده نام دارد. نیمه عمر ترکیبات و مواد مختلف، نکته مهمی است که پزشکان هنگام تجویز دارو به آن توجه می‌کنند. اگر دارویی دارای نیمه عمر زیادی باشد، فقط آن را یک یا دو بار در روز مصرف می‌کنند و اگر نیمه عمر آن کوتاه باشد، باید آن را هر چهار تا شش ساعت یک بار مصرف نمود تا مقدار آن در خون، در حد لازم برای درمان باقی بماند. هورمون پرولاکتین دارای نیمه عمری کمتر از یک ساعت است. از این رو اگر مادر بخواهد مقدار آن را در خون خود در حد بالایی ثابت نگه دارد، باید وعده‌های شیر دادن را به هم نزدیک کند. به کسانی که از این نحوه شیر دادن انتقاد می‌کنند باید گفت که آن‌چه مادر و نوزاد انجام می‌دهند، از نظر بیولوژیکی درست است.
دانشمندان انسان‌شناس که نحوه تغذیه نوزاد را مطالعه کرده‌اند، عقیده دارند طبیعت و تکامل نوزاد انسان به‌صورتی است که باید به‌طور مرتب در طول شبانه‌روز شیر بخورد. برای اثبات این عقیده دلایلی نیز ارائه کرده‌اند. به‌طور کلی دو روش تغذیه برای نوزادان، در پستانداران مختلف وجود دارد که عبارت‌اند از:
1- گونه‌هایی از پستانداران که به‌طور متناوب با نوزاد خود تماس دارند. این گونه‌ها، مثل خرگوش، نوزاد خود را در سوراخ‌ها و نقب‌های دوردست رها می‌کنند و مدت زیادی را دور از لانه در جست‌وجوی غذا می‌گذرانند.
2- گونه‌هایی که با نوزاد خود تماس ممتد دارند. این گونه‌ها نوزاد خود را با خود حمل می‌کنند و شب و روز را با او می‌گذرانند. نوزادان این گونه‌ها حداقل در چند ماه اول همیشه با مادران خود هستند.
اختلاف بین این گونه‌ها، از نظر ترکیب شیر مادر و فاصله بین وعده‌های شیر مشخص می‌شود. در گروه اول که مادر و نوزاد تماس متناوب دارند، نوزاد با فاصله‌های زیاد بین وعده‌های شیر سازش پیدا کرده است. در هر وعده شیر خوردن که تعداد آن محدود است، نوزاد احتیاجات غذایی خود را به‌طور کامل هنگام ملاقات با مادر، دریافت می‌کند. شیر این پستانداران، دارای مقدار زیادی پروتئین و چربی است و تغذیه نوزاد با فاصله زیاد انجام می‌گیرد. در گروه دوم که نوزاد با مادر تماس دائمی دارد و انسان نیز از این گروه می‌باشد، تعداد نوبت‌های تغذیه زیاد و فاصله آن‌ها کم و حدود یک یا دو ساعت است. در این گروه، پروتئین و چربی شیر مادر پایین است. این مقدار کم پروتئین و چربی ایجاب می‌کند که تغذیه نوزاد، از جمله نوزاد انسان به‌طور مرتب و با فاصله کم صورت گیرد. انسان‌شناسان هم‌چنین عقیده دارند در جوامعی که طبق این نظام طبیعی، مادر و نوزاد پیوسته در کنار هم هستند و نوزاد در هر ساعت از شبانه روز از سینه مادر شیر می‌خورد، فاصله فرزندان نیز بین 3 تا 5 سال به‌طور طبیعی تنظیم می‌شود. بر اساس این مشاهدات، تماس زیاد مادر با نوزاد و تغذیه زود به زود نوزاد چیزی است که بشر به‌طور طبیعی و غریزی به آن دست یافته است. آن‌چه در سال‌های اخیر رایج و متداول شده است، یعنی شیر دادن طبق برنامه ساعتی با فاصله زیاد، توقف تغذیه در طول شب و تماس متناوب مادر و نوزاد، انحراف از این روند طبیعی و سالم را نشان می‌دهد.

دانشمندان برای شیر دادن کودک دو روش را مطرح کرده‌اند. بعضی عقیده دارند که برای تغذیه کودک باید برنامه‌ای منظم و دقیق تعیین کرد و کودک را طبق همان برنامه و در فاصله‌های معین شیر داد. آن‌ها فاصله بین دو شیر دادن را سه و بعضی چهار ساعت تعیین کرده‌اند. می‌گویند: هر سه یا چهار ساعت یک مرتبه بچه را شیر بدهید و در بین آن از شیر دادن خودداری کنید.
بعضی دیگر این روش را نمی‌پسندند و خودداری می‌کنند. جای آن، پرورش آزاد یا تنظیم خود به خود را پیشنهاد می‌کنند. می‌گویند: هر وقت بچه گرسنه شد و تقاضای شیر کرد، شیرش بدهید.
این روش علاوه بر این‌که بر طبق قانون عرضه و تقاضا تنظیم یافته عمل شیر دادن را نیز بر مادر آسان می‌سازد، ولی با توجه به مشکلات و معایب زیر، روش اول بر آن ترجیح دارد:
1. در مورد کودک، موقع دقیق گرسنگی و سیری را نمی‌توان تشخیص داد، زیرا قادر به سخن گفتن نیست تا بتواند احساسات درونی خویش را بیان کند. گرچه کودک ابتدا برای رفع گرسنگی شیر می‌نوشد، اما کم‌کم به خوردن عادت می‌کند و از مکیدن سینه لذت می‌برد. در این صورت، احساسات درونی کودک گاه و بی‌گاه او را تحریک می‌کند، گریه می‌کند تا عواطف دیگران را به سوی خویش جلب نماید. مادر هم برای آرام ساختن او سینه در دهانش می‌گذارد. بچه بدون این که گرسنه باشد، گریه می‌کند و مادر هم به خیال این که بچه‌اش گرسنه است، شیرش می‌دهد. گاهی گرسنه است و شیر می‌نوشد و گاهی سیر. البته معلوم است که نامنظم و سر سیری غذا خوردن چنان‌که برای افراد بزرگ ضرر دارد، برای کودکان که دستگاه گوارش تازه‌کاری دارند  ضررهای بیش‌تری خواهد داشت. شیر دادن نامنظم و بی‌رویه ممکن است اختلالاتی در دستگاه گوارش کودک به‌وجود آورد و او را برای بروز بیماری‌ها آماده سازد. بنابراین، روش تغذیه آزاد، به علت عدم امکان تشخیص به موقع گرسنگی، برای بهداشت و سلامت کودک بی‌ضرر نخواهد بود. بسیاری از بیماری‌های کودکان در اثر نامنظمی وقت غذا و پرخوری به‌وجود می‌آید.
حضرت علی علیه‌السلام فرمودند:
«از پرخوری و غذا خوردن روی غذا اجتناب کنید، زیرا هر کس پرخوری کند، بیماری‌اش نیز زیاد خواهد شد.»
2. بچه‌ای که بی‌حساب و بی‌نظم شیر بنوشد، از هم‌اکنون به بی‌نظمی عادت می‌کند و در زندگی آینده‌اش فردی نامنظم و بی‌انضباط خواهد شد.
3. بچه‌ای که هر وقت گریه کرد سینه در دهانش می‌گذارند، از هم‌اکنون به گریه و زاری عادت می‌کند و در آینده هم جزع و فزع و التماس را بهترین وسیله رسیدن به هدف می‌داند و در کارها صبر و حوصله ندارد. او می‌خواهد هر چه زودتر به مقصد برسد، گرچه با گریه و التماس و زیر بار ذلت رفتن باشد.
4. پدر و مادر و مربیان چنین کودکی آسایش و راحتی ندارند، زیرا او گاه و بی‌گاه گریه را سر می‌دهد و شیر می‌خواهد.
اگر طبق دستور پزشک متخصص، برنامه منظم برای شیر خوردن بچه تعیین شود، تمایل عادت به این کار در او پیدا می‌شود و عادت، خود سبب می‌گردد که اولاً: رفتارها و عکس‌العمل‌های مربوط به آن عادت، مادران را از حالت سیری و گرسنگی طفل آگاه نمایند و ثانیاً: چون بسیاری از اعمال روزانه هر فرد طبق عادت باید صورت گیرد، همین شیر خوردن منظم، پایه خوبی برای عادت بعدی او است.
تذکر چند نکته لازم است:
1. نمی‌توان برای همه بچه‌ها و در تمام دوران شیرخوارگی یک برنامه غذایی تعیین کرد، زیرا وضع دستگاه گوارش و احتیاجات غذایی کودک در تمام سنین یکسان نیست.
نوزاد از آغاز تولد تا مدت چهل – پنجاه روز، معده و دستگاه گوارش بسیار کوچکی دارد که با کمی شیر پر می‌شود. او با خوردن کمی شیر سیر می‌گردد، ولی بعد از اندک مدتی گرسنه می‌شود. در این مدت باید در فاصله‌های کوتاه‌تر او را شیر داد؛ مثلاً یک ساعت و نیم الی دو ساعت، اما بعد از آن، بر طبق رشد کودک می‌توان فاصله‌ها را زیادتر کرد؛ مثلاً سه یا چهار ساعت و حتی گاهی زیادتر.
2. همه کودکان از لحاظ ساختمان جسمانی و دستگاه گوارش یکسان نیستند و بعضی زودتر گرسنه می‌شوند و بعضی دیرتر. بنابراین، نمی‌توان برای همه آن‌ها یک برنامه کلی پیشنهاد کرد.
مادران کاردان و باهوشی که احساس مسئولیت کرده و به سلامت فرزندانشان علاقه‌مندند، خودشان می‌توانند شرایط خاص کودکانشان را بررسی نمایند و بر طبق آن، برای‌شان برنامه تغذیه تنظیم کنند و البته در صورت لزوم، می‌توانند با متخصص کودکان نیز مشورت نمایند.
3. مادران باید هر مرتبه که کودک را شیر می‌دهند، کاملاً سیرش کنند. البته بانوان توجه دارند که کودک و مخصوصاً نوزاد، زود به خواب می‌رود و حتی معمولاً در وسط شیر خوردن و بدون سیر شدن کامل، خوابش می‌برد، در این صورت، مادر می‌تواند آهسته آهسته با دست به پشت کودک بزند تا بیدار بماند و کاملاً سیر گردد.
4. وقتی برنامه دقیقی برای شیر دادن کودک تنظیم گردید، باید مراقب بود آن را به‌طور دقیق اجرا کرد و در بین ساعت‌های مقرر، هیچ‌گاه به او شیر نداد گرچه گریه و زاری کند. باید صبر و استقامت به خرج داد تا کودک رفته رفته به برنامه غذایی عادت کند، آن‌گاه خود به خود و در مواقع معین بیدار می‌شود و تقاضای شیر می‌نماید. در این صورت، هم کودک صبور و بردبار و منظم تربیت می‌شود و هم مادر، آسایش و راحتی خواهد داشت.
5. مادر برنامه غذایی کودک را طوری تنظیم کند که از نیمه شب به بعد تا اذان صبح به او غذا ندهد. با این روش، هم کودک آرام و راحت می‌خوابد و هم مادر می‌تواند چند ساعت استراحت نماید.
6. بعد از هر مرتبه که بچه را شیر می‌دهد، با مقداری پنبه سینه را تمیز کند. این کار هم برای بهداشت و سلامت کودک مفید است و هم از زخم شدن سینه جلوگیری می‌کند.
7. هنگامی که بچه شیر می‌خورد، غالباً مقداری هوا وارد معده‌اش شده، اسباب ناراحتی و نفخ شکم او را فراهم می‌سازد. مادر باید بعد از شیر دادن او را بلند کند و آرام آرام به پشت او بزند تا هوا از شکمش خارج شود و کودک دل‌درد نگیرد.
8. مادر، کودک را از هر دو سینه شیر بدهد تا شیرش خشک نشود و به سینه درد مبتلا نگردد.
زنی می‌گوید: حضرت صادق علیه‌السلام به من فرمودند:
«بچه‌ات را از یک سینه شیر نده، بلکه از هر دو سینه شیر بده تا برایش غذا و نوشیدنی کاملی باشد.»
9. مادران شیرده باید از کارهای خسته کننده و عصبانیت‌های شدید اجتناب نمایند، زیرا به هنگام ناراحتی‌ها و عصبانیت‌های شدید، تغییراتی در شیر مادر حاصل می‌شود که برای کودک زیان‌بار است.