اصول رشد

اصول رشد
انسان از هنگامی که در رَحِم مادر است تا هنگام پیری در حال تغییر و تحول است. سرعت تغییرات در افراد مختلف فرق دارد. ممکن است تغییرات در کسی زودتر و در کسی دیرتر ظاهر گردد. در دوره کودکی نیز همه کودکان با سرعت یکسان تکامل نمی‌یابند و هیچ مهارت خاصی را در زمان معینی فرا نمی‌گیرند. بلکه هر کودک ، با سرعتی که ویژه خود او است رشد می‌کند و هر چیزی که یاد می‌گیرد به صورت یک «جای پا» برای گام بعدی تکامل او عمل می‌کند.

با وجود تفاوت سرعت و پیش‌رفت در رشد انسانی، یک حقیقت انکارناپذیر در همه انسان‌ها وجود دارد و آن اصل «ترتیب مراحل رشد» است. به عبارت دیگر ترتیب این تغییر و تحول‌ها در نوع بشر ثابت است.

مراحل رشد و نمو در فرهنگ‌های مختلف و قلم‌فرسایی‌های بی‌شمار، تقسیم‌بندی‌های متنوعی را به همراه داشته است. پیشنهاد میکنم ترتیب مراحل رشد در کودکان را نیز بخوانید.
در زبان عرب، انسان در دوره‌های مختلف زندگی خود، از هنگامی که در رَحِم مادر است تا هنگام پیری، صفات گوناگونی به خود می‌گیرد؛ به این شرح:
1. جنین (پیش از تولد)
2. ولید (پس از تولد)
3. رضیع (شیرخوارگی)
4. فطیم (از شیر گرفته شده)
5. دارِج (با دست و پا راه می‌رود)
6. خماسی (به پنج وجب رسیده)
7. مَثْغور (دندان‌هایش افتاده)
9. مُتَرَعْرِع و ناشئ (بالاتر از ده سالگی)
10. یافع و مراهق (نزدیک احتلام یا رسیدن به این سن)
11. حَرور و غلام (پس از احتلام و برومندی)
12. قد بقل وجهه (سبزه‌های سبیلش روییده)
13. فتی و شارخ (هنگامی که چهره‌اش طراوت یافته)
14. مجتمع (به نهایت جانی رسیده)
15. شاب (مابین سی سالگی و چهل سالگی)
16. کَهل (از چهل ساله تا شصت ساله و گفته شده از 34 ساله تا 51 ساله)
17. از این به بعد شیخ.

به فرموده نبی مکرم اسلام، مراحل رشد فرزند آدمی در قالب سه دوره رشد هفت ساله است:
«کودک، هفت سال اول بازی می‌کند، هفت سال دوم کتاب می‌آموزد و هفت سال سوم حلال و حرام را یاد می‌گیرد.»
آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌واله در جایی دیگر این سه دوره هفت ساله را به گونه‌ای دیگر بیان فرموده‌اند:
«فرزند آدمی، هفت سال اول؛ سرور است، هفت سال دوم؛ بنده است و هفت سال سوم وزیر می‌باشد.»
این سخن گهربار به دلیل آن است که فرزند، در سنین مختلف، ویژگی‌های متفاوتی دارد. هفت سال اول زمان فرمانروایی اوست؛ چون کودک در سال‌های اول زندگی باید به محیط پیرامون خود اعتماد کند. اگر این امنیت و اعتماد اساسی در سال‌های اولیه ایجاد نشود، اختلالات روانی به وجود می‌آید. بیماری‌هایی که گاهی ژن‌ها و عوامل مستعد کننده در آن نقشی نداشته‌اند و دلیل آن تنها نبودن مادر و فضای اعتماد است. در این سنین، مادر باید به طور کامل از طفل مراقبت کند و او را با کیفیت در آغوش بگیرد، تا از بیماری‌های بعدی او جلوگیری نماید. فرزند آدمی جوجه پرنده نیست که تنها به آب و دانه نیاز داشته باشد بلکه سلامت وجودِ فرزند آدمی به تربیت درست او وابسته است.
شیر کامل موضوعی است که حیات جسمی و روانی کودک به آن وابسته است و این مطلب در سایه حضور با کیفیت مادر امکان‌پذیر است.

هفت سال دوم که به تعبیر رسول اعظم صلی‌الله‌علیه‌واله دوره فرمانبرداری کودک است، کودک در حال رشد ذهنی- جسمی و عاطفی است. در این دوره باید به او کمک کرد تا دنیای اطرافش را بهتر بشناسد و کسب اطلاعات را برایش هدف‌مند ساخت. این دوره، دوره ابتکار، خلاقیت و عمل است.
هفت سال سوم به تعبیر آن حضرت دوره وزارت است. در این دوره نوجوان و جوان به سوی استقلال نهایی گام بر‌می‌دارد تا از وابستگی به والدین رها شود. طراحی مناسب برای این امر و آموزش استقلال به نوجوان برای اداره خود بر عهده والدین است.
امام صادق علیه‌السّلام توالی رشد و تکامل فرزند پسر را در سخنانشان این‌چنین اشاره فرموده‌اند:
«پسر بچه در هفت سالگی دندان می‌اندازد، در این سن به نماز وادار شود، و در ده سالگی بستر آن‌ها (از هم‌سالان) جدا گردد، در چهارده سالگی محتلم می‌شود، در بیست و دو سالگی طول قامتش به پایان می‌رسد، و در بیست و هشت سالگی عقل او به نهایت می‌رسد مگر در تجربه.»